عذاب ) » . « 1 » در هيچ‌يك از اين نصوص و ديگر عبارات كتاب و سنّت - تا آنجا كه من مىدانم - اشاره‌اى به رنج و مشقّت بدنى به عنوان يك تكليف و يا نتيجه‌اى از نتايج تكليفى كه هدف شريعت باشد ، نشده است . « 2 » و از درستى اين سخن نيز نمىتوان چشم پوشيد كه ممكن است پيدايش اين رنج و مشقّت ، بلكه نتيجهء طبيعى محروميّت ، كه ما در نزد روزه‌داران بسيارى از اوقات مشاهده مىكنيم ، چه در آغاز كار و يا در طول مدّت روزه‌دارى ، احساس تنگنا - كم‌وبيش - حدّ اقل نتيجهء تغيير نظام باشد ، ولى امرى است تازه كه شخص بر خود در اين حالت فرض و واجب كرده است . توضيح اين‌كه تكليف آن نيست كه به صبر و استقامت متوسّل شويم و به كرامت چنگ بزنيم ، آن هم تنها در صورت مواجهه با روىداد غم‌انگيزى كه امكان پيشگيرى و جبران ندارد ، « 3 »

--> ( 1 ) - ر ك : مسند احمد : 2 / 306 ، حديث 8045 و 9712 و 9948 و 10178 و 10559 : 3 / 321 ، حديث 14481 : 4 / 217 ، 5 / 231 : حديث 22069 و 22121 و 22186 ؛ فقه الرّضا : ص 204 ؛ الكافى : 4 / 62 ، حديث 1 و 3 ؛ المعجم الكبير : 2 / 54 ، حديث 1235 ، : 9 / 58 ، حديث 8386 ؛ من لا يحضره الفقيه : 2 / 45 ، حديث 200 ؛ فيض القدير : 4 / 242 ؛ الخلاف : 2 / 171 ؛ تذكرة الحفّاظ : 3 / 1154 ؛ غنية النّزوع : ص 135 ؛ المختصر النافع : ص 70 . ( 2 ) - جاى اعتراض به اين آيه است : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ وَ مَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّداً فَجَزاءٌ مِثْلُ ما قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعامُ مَساكِينَ أَوْ عَدْلُ ذلِكَ صِياماً لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ » - مائده ( 5 ) آيه / 95 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، در حال احرام صيد نكنيد ، كسى كه عمدا صيدى را به قتل برساند ، بايد كفّاره‌اى همانند آن چهارپايان بدهد ، بايد اين موضوع زير نظر دو نفر از افراد مطّلع و عادل انجام پذيرد ، قربانى و ( هدى ) اهداء به كعبه شود و به سرزمين كعبه برسد ، معادل پول او را اطعام مساكين كند و يا معادل آن روزه بگيرد ، اين كفّارات براى آن است كه كيفر خلاف خود را ببيند . اين آيه روزه را به نحوى باعث بخشش گناهان دانسته است ، جز اين‌كه قرائت اين عبارت براى بيان مقصود كفايت مىكند كه منظور رنج اخلاقى همراه توبه است ( تا و بال كار خودش را بچشد ) پس مقصود آن است كه گنه‌كار زشتى عمل گذشته‌اش را بفهمد ، نه آنكه محروميّت مادّى را كه اكنون تحمّل مىكند . با اين همه ، چگونه هدف اين رنج بدنى را با نوع مجازات ديگر ( قربانى و صدقه ) برابر مىشمرد و اين همان چيزى است كه آيهء مباركه درعين‌حال بيان كرده است ؟ ( 3 ) - مىگوييم : نمىتواند جبران كند ، چون بديهى است كه تكليف ما هرگز خود تكليف در برابر مشقت‌هايى نيست كه به‌طور طبيعى پديد مىآيد ، مانند بيمارىها و حوادث كه قابل تغيير و يا تلطيف است . مانند اين شرور پديد نمىآيند تا موضع منفى بگيريم ، بلكه كوشش ما را برمىانگيزاند و به مقاومت و غلبه وامىدارند ، دراين‌باره روايتى از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ابو هريره نقل -